گرايشهاى گوناگون كلامي ميان شيعيان در قرون أولية ، ودرگيريها وكشمكشهاى حادي كه در اين مورد جريان داشت ، واز هوادارى أئمة نسبت به متكلمان وشواهد علاقة آنان به رشد وشكوفايى فكرى شيعه . امام رضا پيشواى هشتم شيعيان در پاسخ پيروان يونس بن عبد الرحمن كه ساير هواداران امامان آنان را كافر مى شمردند فرمود : شما را در راه رستگارى مى بينم ( 78 ) . 3 ) در جامعه شيعي زمان حضور امامان ، گرايش‌هايى وجود داشته كه با طرز تفكر واعتقاد سنتي شيعه در مورد امامان خويش مخالفت داشته است . گروهى از صحابه براي امامان تنها نوعي مرجعيت علمي قائل بوده وآنان را دانشمندانى پاك وپرهيزكار ( علماء ابرار ) مى دانستند ومنكر وجود صفاتى فوق بشرى از قبيل عصمت در آنان بودند ( 79 ) . نظري كه برخى متكلمان شيعي دوره هاى بعد نيز از آن پشتيبانى كرده اند از جمله أبو جعفر محمد بن قبه رازي از دانشمندان ومتكلمان مورد احترام شيعي در قرن چهارم كه رئيس وبزرگ شيعه در زمان خود ( 80 ) وآراء وانظار أو مورد توجه واستناد دانشمندان شيعي پس از وى بوده است ( 81 ) امامان را تنها دانشمندان وبندگانى صالح ، وعالم به قرآن وسنت مى دانسته ومنكر دانايى آنان به غيب بود ( 82 ) . شگفتا كه با اين وجود مشى عقيدتي أو مورد تحسين جامعه علمي شيعه در آن ادوار قرار داشت ( 83 ) . برخى از محدثان قم نيز مشابه چنين نظري را در مورد امامان داشته اند ( 84 ) . وگويا نوبختيان نيز چنين مى انديشيده اند ( 85 ) . گروهى از أصحاب امامان حتى معتقد بودند كه آنان در مسائل فقهى مانند ساير فقهاء آن اعصار به اجتهاد آزاد شخصي ( رأى ) ( 86 ) يا قياس ( 87 ) عمل مى كنند واين نظر نيز مورد پشتيبانى وقبول گروهى از محدثان قم بود ( 88 ) . از أبو محمد ليث بن البختري المرادي معروف به أبو بصير كه از

--> 78 - كشى : 499 . 79 - بحر العلوم 3 : 219 - 220 نيز خصال : 354 / وسائل 11 : 429 - 430 . 80 - علامه ، خلاصة الأقوال : 143 . 81 - كشف القناع : 305 . 82 - كشف القناع : 200 . برخى ديگر از عقايد اين دانشمند كه مخالف بينش سنتي شيعي به نظر مى رسد در موارد مختلف آثار شريف مرتضى نقل شده است ( به عنوان يك نمونه شافى : 100 ) . 83 - شيخ ، فهرست : 132 / معالم العلماء ابن شهرآشوب : 85 / خلاصه علامه : 143 . 84 - تصحيح الاعتقاد مفيد : 218 - 219 . 85 - رجوع شود به عقايد آنان در أوائل المقالات مفيد ، از جمله ص 78 و 79 و 80 و 84 . 86 - بحر العلوم 3 : 220 - نيز اختصاص مفيد : 274 المسائل السروية أو : 224 / بصائر الدرجات : 301 / جامع أحاديث الشيعة 1 : 273 . 87 - كشف القناع : 83 . 88 - تصحيح الاعتقاد : 219 .